Yanıklar, donma ve sıcak acilleri

Yanık, donma ve sıcak çarpması aynı temel soruna dayanır: vücudun aşırı sıcak veya soğukla karşılaşması. İlk yardımda yapılan doğru uygulamalar yaranın derinleşmesini önler; halk arasında bilinen yanlış uygulamalar ise zararı artırır. Sınavda "ne yapılmaz" soruları özellikle bu konudan çıkar.

Yanık dereceleri

Yanığın ciddiyeti yalnızca derecesine değil, genişliğine ve yerine de bağlıdır. Yetişkinde yanık alanı dokuzlar kuralıyla hesaplanır: baş-boyun %9, her bir kol %9, gövdenin önü %18, arkası %18, her bir bacak %18, genital bölge %1. Kişinin kendi avuç içi, vücut yüzeyinin yaklaşık %1'i kabul edilir. Yüz, el, ayak, eklem ve genital bölge yanıkları ile solunum yolu yanıkları her zaman ciddidir.

Isı ile oluşan yanıkta ilk yardım

1. Kişi ısı kaynağından uzaklaştırılır. Giysisi yanıyorsa koşması engellenir; yere yatırılıp yuvarlanır ya da üzeri battaniyeyle örtülerek alev söndürülür.
2. Yanık bölge hemen serin, tazyiksiz akan suyla en az 20 dakika soğutulur. Buzlu su veya buz kullanılmaz.
3. Şişme başlamadan yüzük, saat, bilezik gibi eşyalar çıkarılır.
4. Yanığa yapışmamış giysiler çıkarılır; yapışmış giysiler çekilmez.
5. Yanık temiz bir örtüyle gevşekçe kapatılır; geniş yanıklarda üşümemesi için kişi örtülür ve 112 aranır.

Geniş yanıklarda ve küçük çocuklarda uzun süre soğutma vücut ısısını tehlikeli biçimde düşürebilir; soğutma yanık bölgeyle sınırlı tutulur.

Kimyasal yanıklar

İlk yardımcı önce kendini korur (eldiven). Toz hâlindeki kimyasal önce fırçalanarak uzaklaştırılır, sonra bölge bol ve tazyiksiz suyla uzun süre yıkanır. Kimyasal bulaşmış giysiler çıkarılır. Göze kimyasal kaçtığında göz kapakları açık tutulur ve su, sağlam gözü etkilemeyecek şekilde iç köşeden dış köşeye akıtılarak yıkanır. Kimyasalı "nötrleştirmek" için başka bir madde dökülmez.

Donma ve vücut ısısının düşmesi

Donma en çok el, ayak, kulak ve burunda görülür; deri önce soluk ve uyuşuktur, ilerledikçe sertleşir, su toplayabilir. Vücut ısısının düşmesinde (hipotermi) ise titreme, uyuşukluk, konuşma ve hareketlerde yavaşlama, ileri aşamada bilinç bulanıklığı görülür.

• Kişi ılık bir ortama alınır; ıslak giysileri çıkarılıp kuru giysiler giydirilir ve battaniyeyle sarılır.
• Donmuş bölge ovulmaz, karla ovuşturulmaz; sıcak su, soba veya ateş karşısında ısıtılmaz.
• Donmuş bölge ılık (sıcak değil) suyla ya da vücut ısısıyla yavaşça ısıtılır; su toplamış kabarcıklar patlatılmaz.
• Tekrar donma riski varsa bölge çözdürülmez, çünkü çözülüp yeniden donmak dokuya daha çok zarar verir.
• Bilinci açıksa ılık ve şekerli içecek verilebilir; alkol ve sigara verilmez.

Sıcak çarpması ve sıcak bitkinliği

Sıcak çarpmasında bilinci açık ve yutabilen kişiye serin su içirilebilir; bilinci bulanık kişiye ağızdan bir şey verilmez, bilinci kapanırsa koma pozisyonu verilir.

Akılda kalsın

• Yanık, serin ve tazyiksiz suyla en az 20 dakika soğutulur; buz kullanılmaz.
• Su kabarcıkları patlatılmaz, yapışan giysiler çekilmez, yanığa bir şey sürülmez.
• Dokuzlar kuralına göre baş-boyun ve her kol %9, gövde önü-arkası ve her bacak %18'dir.
• Donan bölge ovulmaz, yavaşça ısıtılır; alkol verilmez.
• Sıcak çarpması acil durumdur: 112 aranır, kişi hızla soğutulur.

Bu notlar ehliyet sınavına hazırlık içindir ve uygulamalı ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz. Acil durumda 112'yi arayın.