Şok, dolaşım sisteminin dokulara yeterli kan ve oksijen ulaştıramaması sonucu ortaya çıkan, hayatı tehdit eden bir durumdur. Gündelik dildeki "şoka girmek" (çok şaşırmak) ile karıştırılmamalıdır. Şok tek başına bir hastalık değil; ağır kanama, yanık, kalp sorunu veya ağır alerji gibi bir durumun sonucudur ve fark edilmezse hızla kötüleşir.
Şokun nedenleri
- Kan ve sıvı kaybı: Ağır dış veya iç kanama, geniş yanıklar, şiddetli ishal ve kusma.
- Kalbin yetersiz çalışması: Kalp krizi gibi pompa işlevini bozan durumlar.
- Damarların aşırı genişlemesi: Ağır alerjik reaksiyon (anafilaksi), ağır enfeksiyon, omurilik yaralanmaları.
Trafik kazalarında en sık görülen neden, dışarıdan görülsün ya da görülmesin, kan kaybıdır. Bu yüzden ağır yaralanması olan her kişi şok açısından izlenir.
Şokun belirtileri
- Soluk, soğuk ve nemli (terli) cilt; dudaklarda morarma,
- Hızlı ve zayıf nabız,
- Hızlı ve yüzeysel solunum,
- Huzursuzluk, endişe, baş dönmesi; ilerleyen dönemde bilinç bulanıklığı,
- Susama hissi, bulantı ve kusma,
- Tırnağa bastırıldığında rengin geç geri gelmesi.
Şokun erken döneminde kişi çoğunlukla bilinçlidir; yalnızca huzursuz, endişeli ve terlidir. Vücut bir süre kaybı telafi etmeye çalışır, bu yüzden kişi "iyiyim" diyebilir. Şok ilerledikçe kan basıncı düşer, bilinç bulanıklaşır ve sonunda kaybolur. Belirtileri erken fark edip 112'yi hemen aramak bu yüzden önemlidir.
Sınav ipucu: Şok sorularındaki ikili kalıp: nabız hızlı ve zayıf, cilt soluk, soğuk ve nemli. "Yavaş ve güçlü nabız" ya da "kızarık, sıcak cilt" içeren seçenekler şoku tarif etmez.
Şokta ilk yardım adımları
- Olay yeri güvenliğini sağlayın ve 112'yi arayın.
- Şoka neden olan durumu ortadan kaldırmaya çalışın; örneğin dış kanamayı doğrudan baskıyla durdurun.
- Bilinç ve solunumu kontrol edin; hava yolunun açık kalmasını sağlayın.
- Kişiyi sırtüstü yatırın; uygunsa şok pozisyonu verin.
- Sıkan giysileri (yaka, kemer) gevşetin.
- Üzerini battaniye veya ceketle örterek ısı kaybını önleyin; ancak aşırı ısıtmayın.
- Kişiyi sakinleştirin, yalnız bırakmayın; bilinç, solunum ve nabzı sık aralıklarla izleyin.
- Kusma olursa ve travma şüphesi yoksa yan çevirin.
Şok pozisyonu ve ne zaman verilmez?
Şok pozisyonunda kişi sırtüstü yatırılır ve bacakları yaklaşık 30 cm yükseltilir; böylece bacaklardaki kanın gövdeye ve beyne dönmesi kolaylaşır. Şu durumlarda bacaklar kaldırılmaz:
- Kafa, boyun, omurga, leğen kemiği veya bacaklarda kırık ya da yaralanma şüphesi varsa,
- Göğüs ağrısı veya nefes darlığı varsa (bu kişiler yarı oturur pozisyonda daha rahat eder),
- Bacakları kaldırmak kişide ağrıya yol açıyorsa.
Alerjik şok (anafilaksi)
Arı sokması, bazı besinler ya da ilaçlar gibi bir maddeye karşı gelişen ağır alerjik tepkidir. Kaşıntı ve kızarıklığın yanı sıra yüzde, dudaklarda ve dilde şişlik, ses kısıklığı, hırıltılı solunum, nefes darlığı ve şok belirtileri görülebilir. Dakikalar içinde hava yolu kapanabileceği için hemen 112 aranır. Kişi yanında taşıdığı adrenalin oto-enjektörünü (kalem şeklinde iğne) kullanabiliyorsa, ilk yardımcı ona yardım eder. Nefes almakta zorlanan kişi oturtulur; bilinci kapanır ve normal solumazsa TYD'ye başlanır.
Yapılmaması gerekenler
- Ağızdan yiyecek, içecek veya ilaç vermek (kişi susadığını söylese bile),
- Kişiyi yalnız bırakmak ya da gereksiz yere hareket ettirmek,
- Kırık şüphesi olan bacakları kaldırmak,
- Isıtmak için sıcak su torbası gibi doğrudan ısı kaynakları kullanmak.
Akılda kalsın
- Şok, dokulara yeterli kan ve oksijen gitmemesidir; en sık nedeni kan kaybıdır.
- Belirtiler: hızlı-zayıf nabız, soluk-soğuk-nemli cilt, huzursuzluk, susama.
- Şok pozisyonunda bacaklar yaklaşık 30 cm kaldırılır; kırık şüphesinde kaldırılmaz.
- Üzeri örtülür, ağızdan hiçbir şey verilmez, 112 aranır.
- Anafilakside kişinin kendi adrenalin kalemini kullanmasına yardım edilir.
Bu notlar ehliyet sınavına hazırlık içindir ve uygulamalı ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz. Acil durumda 112'yi arayın.
İlk Yardım konu testinde her sorunun açıklamasını hemen gör.