Kırık, çıkık ve burkulmalarda ilk yardım

Kemik ve eklem yaralanmaları çoğunlukla hayatı doğrudan tehdit etmez; ama yanlış müdahale sinir ve damar hasarına, kapalı bir kırığın açık kırığa dönüşmesine yol açabilir. İlk yardımcının görevi kemiği düzeltmek değil, bölgeyi hareketsiz hâle getirmektir.

Kırık türleri ve belirtileri

• Kapalı kırık: Kırık bölgede deri sağlamdır.
• Açık kırık: Kırık bölgede yara vardır; kemik uçları dışarıdan görülebilir. Kanama ve enfeksiyon riski yüksektir.

Kırık belirtileri şunlardır: ağrı ve hassasiyet, şişlik ve morarma, şekil bozukluğu, bölgede hareket kaybı, kemik uçlarının birbirine sürtünme hissi. Bazen bu belirtilerin hepsi görülmez; şüphe varsa kırık varmış gibi davranılır.

Kırıkta ilk yardım

1. Önce hayati durumlar (solunum, kanama, şok) değerlendirilir.
2. Kırık bölge oynatılmaz; yaralının kendisinin bulduğu en az ağrılı pozisyon korunur.
3. Yüzük, saat gibi sıkabilecek eşyalar şişme başlamadan çıkarılır.
4. Açık kırıkta yaranın üzeri temiz bir bezle örtülür; kanama varsa kemiğe bastırmadan yaranın çevresinden kontrol edilir. Dışarı çıkmış kemik içeri itilmez.
5. Bölge atelle bulunduğu şekilde tespit edilir.
6. Tespitten sonra parmak uçlarında renk, ısı, his ve hareket kontrol edilir; morarma, soğuma ya da uyuşma varsa sargı gevşetilir.
7. 112 aranır veya uygun şekilde sağlık kuruluşuna ulaşılır.

Bazı kırıklarda dikkat edilecekler

• Köprücük kemiği kırığı: Kolun ağırlığı kol askısıyla taşınır; kişi genellikle oturur pozisyonda daha rahat eder.
• Kaburga kırığı: Kişi yarı oturur pozisyonda tutulur; göğüs sıkıca sarılmaz, solunum izlenir.
• Uyluk ve leğen kemiği kırıkları: İçeride ciddi kan kaybına ve şoka yol açabilir; yaralı hareket ettirilmez, şok belirtileri izlenir ve hemen 112 aranır.

Atel ve tespit kuralları

Atel; kırık bölgeyi hareketsiz tutan sert bir destektir. Hazır atel yoksa tahta, karton, rulo hâline getirilmiş gazete veya dergi kullanılabilir. Bacak kırığında sağlam bacak da atel görevi görebilir; iki bacak arasına yumuşak bir dolgu konup birlikte bağlanır.

• Atel ile deri arasına, özellikle kemik çıkıntılarına yumuşak malzeme (pamuk, bez) konur.
• Bağlar kırık hattının tam üzerine değil, altına ve üstüne yapılır.
• Sargı kan dolaşımını engelleyecek kadar sıkı olmamalıdır.
• Kol kırıklarında tespitten sonra kol, üçgen sargıdan yapılan bir kol askısıyla desteklenir.
• Kafa, omurga ve leğen kemiği kırığı şüphesinde yaralı hareket ettirilmez; sağlık ekibi beklenir.

Çıkık

Çıkık, eklemi oluşturan kemik uçlarının birbirinden ayrılmasıdır; en sık omuz, dirsek, parmak ve çene ekleminde görülür. Eklemde şekil bozukluğu, şiddetli ağrı ve hareket kaybı olur. Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz; çevredeki damar ve sinirler zarar görebilir. Eklem bulunduğu pozisyonda tespit edilir, gerekiyorsa üzerine bezle sarılı soğuk uygulanır ve sağlık kuruluşuna ulaşılır.

Burkulma

Burkulma, eklemi bir arada tutan bağların zorlanması veya yırtılmasıdır; en çok ayak bileğinde görülür. Ağrı, şişlik ve morarma olur. İlk yardımda:

• Eklem dinlendirilir ve hareket ettirilmez,
• Bölgeye bezle sarılmış buz veya soğuk uygulanır; buz doğrudan cilde konmaz,
• Eklem uygun şekilde sarılarak desteklenir,
• Bölge mümkünse yukarıda tutulur.

Burkulma ile kırık her zaman ayırt edilemez; ağrı ve şişlik ciddiyse kırık gibi davranılıp tespit yapılır.

Yapılmaması gerekenler

• Kırığı veya çıkığı düzeltmeye, yerine oturtmaya çalışmak,
• Açık kırıkta dışarı çıkan kemiği içeri itmek,
• Kırık şüphesi olan bölgeyi ovmak, masaj yapmak,
• Tespit yapmadan yaralıyı taşımak.

Akılda kalsın

• Kırık şüphesinde kırık varmış gibi davranılır.
• Tespit, kırığın bir üst ve bir alt eklemini içine alır.
• Açık kırıkta yara örtülür, kemik içeri itilmez.
• Çıkık yerine oturtulmaz, bulunduğu şekilde tespit edilir.
• Burkulmada eklem dinlendirilir, bezle sarılı soğuk uygulanır.

Bu notlar ehliyet sınavına hazırlık içindir ve uygulamalı ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz. Acil durumda 112'yi arayın.