İnsan vücudu ve sistemler

İlk yardımcının doktor kadar anatomi bilmesi gerekmez; ama kanamanın neden tehlikeli olduğunu, kırıkta neden eklemlerin tespit edildiğini ya da beynin neden oksijensiz kalmaması gerektiğini anlamak için vücudun temel yapısını tanımak gerekir. Bu derste sınavda sorulan kısımlar özetleniyor.

Hücreden sisteme

Vücudun en küçük yapı birimi hücredir. Aynı görevi yapan hücreler dokuyu, dokular organları, birlikte çalışan organlar da sistemleri oluşturur. İlk yardımda en çok iskelet, kas, sinir, dolaşım ve solunum sistemleri önem taşır.

İskelet ve kas sistemi

Yetişkin iskeletinde yaklaşık 206 kemik bulunur. İskelet vücuda şekil verir, iç organları korur ve kaslarla birlikte hareketi sağlar. Kemikler şekillerine göre üçe ayrılır:

• Uzun kemikler: Kol ve bacak kemikleri (uyluk kemiği, pazu kemiği gibi).
• Kısa kemikler: El ve ayak bileği kemikleri.
• Yassı kemikler: Kafatası kemikleri, kaburgalar, kürek kemiği, göğüs kemiği.

Omurga boyun, sırt, bel, sağrı ve kuyruk bölgelerindeki omurlardan oluşur ve içindeki omuriliği korur. Omurga yaralanmalarında kişinin hareket ettirilmemesinin nedeni budur. Kemiklerin birleştiği yerlere eklem denir; kırık tespitinde bir üst ve bir alt eklemin hareketsiz bırakılması bu yüzdendir.

Kaslar üç türdür: isteğimizle çalışan iskelet kasları, iç organlarda bulunan ve isteğimiz dışında çalışan düz kaslar ve yalnızca kalpte bulunan, istem dışı çalışan kalp kası.

Sinir sistemi

Sinir sistemi vücudun yönetim merkezidir. Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten, çevresel sinir sistemi ise vücuda yayılan sinirlerden oluşur.

• Beyin (uç beyin): Düşünme, konuşma, istemli hareketler ve duyuların yorumlanması.
• Beyincik: Denge ve hareketlerin uyumu.
• Omurilik soğanı: Solunum ve dolaşım gibi yaşamsal merkezler buradadır.
• Omurilik: Beyin ile vücut arasındaki iletişim yolu ve refleks merkezi.

Beyin hücreleri oksijensizliğe en dayanıksız hücrelerdir; oksijensiz kaldıktan birkaç dakika sonra kalıcı hasar başlayabilir.

Dolaşım sistemi

Dolaşım sistemi kalp, damarlar ve kandan oluşur. Kalp, göğüs kafesinde iki akciğerin arasında, göğüs kemiğinin arkasında ve biraz solda bulunan, dört boşluklu bir pompadır.

• Atardamarlar: Kanı kalpten vücuda taşır; kan basıncı yüksektir.
• Toplardamarlar: Kanı vücuttan kalbe geri getirir.
• Kılcal damarlar: Atardamarla toplardamar arasında, dokularla madde alışverişinin yapıldığı ince damarlardır.

Küçük dolaşım kalpten akciğerlere gidip kanın oksijenlendiği, büyük dolaşım ise kalpten bütün vücuda gidip dönen yoldur. Yetişkinde yaklaşık 5-6 litre kan bulunur. Kanın yapısında alyuvarlar (oksijen taşır), akyuvarlar (vücudu mikroplara karşı korur), kan pulcukları (pıhtılaşmayı sağlar) ve plazma vardır.

Solunum sistemi

Hava sırasıyla burun ve ağız, yutak, gırtlak, soluk borusu ve bronşlardan geçerek akciğerlerdeki hava keseciklerine ulaşır; gaz alışverişi burada olur. Soluk alıp vermede en önemli kas diyaframdır.

Soluduğumuz havada yaklaşık %21, dışarı verdiğimiz havada ise yaklaşık %16 oksijen bulunur. Suni solunumun işe yaramasının nedeni, verilen havadaki bu oksijenin yeterli olmasıdır.

Sindirim sistemi ve deri

Sindirim sistemi ağız, yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsaktan oluşur; karaciğer ve pankreas yardımcı organlardır. Karın yaralanmalarında bu organlar zarar görebilir ve iç kanama oluşabilir.

Deri, vücudu dış etkenlerden koruyan ve vücut ısısını düzenleyen en geniş organdır. Dıştan içe üst deri, alt deri ve deri altı (yağ) dokusu katmanlarından oluşur. Yanıkların derecelendirilmesi bu katmanlara göre yapılır.

Akılda kalsın

• Hücre, doku, organ ve sistem sıralaması vücudun yapı basamaklarıdır.
• Beyincik denge, omurilik soğanı solunum ve dolaşım merkezidir.
• Atardamar kanı kalpten götürür, toplardamar kalbe getirir.
• Verilen havada yaklaşık %16 oksijen vardır; suni solunum bu yüzden etkilidir.
• Beyin oksijensizliğe en duyarlı organdır.

Bu notlar ehliyet sınavına hazırlık içindir ve uygulamalı ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz. Acil durumda 112'yi arayın.