Olay yeri ve hasta-yaralı değerlendirmesi

Doğru ilk yardım, doğru değerlendirmeyle başlar. İlk yardımcı önce olay yerine, sonra hasta veya yaralıya sistemli biçimde bakar; hangi sorunun hemen ele alınacağına bu değerlendirmeye göre karar verir. Bu derste sırayla olay yeri değerlendirmesi, birincil ve ikincil değerlendirme anlatılıyor.

Olay yeri değerlendirmesi

Olay yerine yaklaşırken şu sorulara hızlıca cevap aranır: Ortamda tehlike var mı (trafik, yangın, gaz, elektrik, devrilme riski)? Kaç kişi etkilenmiş? Olay nasıl olmuş? Kimlerden yardım alınabilir?

• Trafik kazasında kendi aracınızı güvenli yere park edip dörtlü flaşörleri yakarsınız; kaza yeri işaretlenir.
• Kazaya karışan araçların kontağı kapatılır, el freni çekilir; sigara içilmesine izin verilmez.
• Gaz kokusu olan kapalı ortama girilmeden önce ortam havalandırılır, elektrik düğmelerine dokunulmaz.
• Yaralının bulunduğu yer güvenliyse yeri değiştirilmez; yalnızca yangın, patlama, göçük gibi hayati tehlike varsa uygun teknikle uzaklaştırılır.

Birincil değerlendirme: bilinç ve ABC

Birincil değerlendirmenin amacı, hayatı hemen tehdit eden sorunları bulmaktır. Önce bilinç kontrol edilir: kişinin omuzlarına hafifçe dokunulur ve yüksek sesle "İyi misiniz?" diye sorulur. Kişi sarsılmaz; boyun yaralanması olabilir. Bilinç düzeyi şu basamaklarla tanımlanır:

1. Uyanık: gözleri açık, çevresiyle ilgili.
2. Sesli uyarana tepki veriyor.
3. Yalnızca ağrılı uyarana tepki veriyor.
4. Hiçbir uyarana tepki vermiyor (bilinç kapalı).

Ardından ABC sırasıyla ilerlenir:

• A (hava yolu): Bilinci kapalı kişide dil geriye kayıp hava yolunu kapatabilir. Bir el alna konur, diğer elin iki parmağıyla çene kemiği kaldırılır: baş geri, çene yukarı pozisyonu. Ağızda görülen yabancı cisim varsa alınır; görülmeyen cisim için parmakla körlemesine arama yapılmaz.
• B (solunum): Hava yolu açık tutulurken yanak kişinin ağzına yaklaştırılır; göğüs hareketine bakılır, solunum sesi dinlenir, nefes yanakta hissedilir. Bu kontrol en fazla 10 saniye sürer. Ara ara, düzensiz ve hıçkırık benzeri soluk alıp verme normal solunum sayılmaz.
• C (dolaşım): Ciddi bir dış kanama olup olmadığına bakılır ve hemen kontrol altına alınır. Solunumu olmayan kişide dolaşımın da durduğu kabul edilir.

İkincil değerlendirme

Hayati tehlike giderildikten sonra, kişi baştan ayağa sistemli olarak gözden geçirilir. Bilinci açıksa ne olduğu, nerede ağrısı olduğu, bilinen bir hastalığı ve kullandığı ilaç olup olmadığı sorulur. Ardından baş, boyun, göğüs, karın, leğen kemiği, kollar ve bacaklar sırasıyla kontrol edilir; şekil bozukluğu, şişlik, kanama ve hassasiyet aranır. Kişi gereksiz yere hareket ettirilmez ve muayene sırasında ısı kaybına karşı üzeri örtülür.

Yaşam bulguları: nabız, solunum, vücut ısısı

Yaşam bulguları solunum, nabız, vücut ısısı ve kan basıncıdır. İlk yardımcının olay yerinde izleyebildikleri çoğunlukla solunum ve nabızdır. Nabız, atardamarın kemik üzerinden geçtiği yerlerde iki ya da üç parmakla hissedilir; başparmak kullanılmaz, çünkü kendi nabzı karışabilir.

Nabız; bilekte, kasıkta (uyluk atardamarı) ve boyunda da sayılabilir. Bilinci kapalı yetişkinde en güvenilir yer şah damarıdır. Ancak temel yaşam desteğine başlama kararı nabza göre değil, bilincin kapalı olması ve normal solunumun olmamasına göre verilir.

Akılda kalsın

• İlk iş olay yerinin ve ilk yardımcının güvenliğidir.
• Bilinç omuza dokunup seslenerek kontrol edilir; kişi sarsılmaz.
• Hava yolu baş geri, çene yukarı pozisyonuyla açılır.
• Solunum bak-dinle-hisset yöntemiyle en fazla 10 saniyede değerlendirilir.
• Yetişkinde normal nabız dakikada 60-100, solunum 12-20 civarındadır.

Bu notlar ehliyet sınavına hazırlık içindir ve uygulamalı ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz. Acil durumda 112'yi arayın.