Hibrit ve elektrikli araçlar: temel bilgiler

Trafikte hibrit ve tam elektrikli araçların sayısı hızla artıyor. Bu araçlarda kullanılan teknolojinin ayrıntıları sürücü kursu müfredatında geniş yer tutmaz; ama bir sürücünün, bu araçları kullanırken ve bu araçların karıştığı bir kazada nelere dikkat edeceğini bilmesi önemlidir. Bu ders, önceki derslerde öğrendiğin içten yanmalı motor bilgisini elektrikli sürüşle karşılaştırarak anlatıyor. Teknik ayrıntılar markaya ve modele göre değiştiği için her zaman aracın kullanım kitabı esas alınır.

Hibrit nedir, türleri nelerdir?

Hibrit araç, bir içten yanmalı motor ile en az bir elektrik motorunu birlikte kullanan araçtır. Elektrik motoru, aracın kendi bataryasından beslenir.

Elektrikli aracı farklı kılan parçalar

• Yüksek gerilim bataryası: Genellikle aracın tabanında bulunur ve elektrik motorunu besler. Çalışma gerilimi, aküdeki 12 voltla kıyaslanamayacak kadar yüksektir ve hayati tehlike taşır.
• Elektrik motoru: Durduğu yerden itibaren yüksek çekiş gücü verir; bu yüzden elektrikli araçlar kalkışta çok çabuk hızlanabilir.
• Turuncu kablolar: Yüksek gerilim taşıyan kablolar turuncu renkle işaretlenir. Bu kablolara ve bağlı parçalara yetkisiz kişiler dokunmaz.
• 12 voltluk akü: Elektrikli araçlarda da bulunur; araç elektroniğini ve sistemlerin açılmasını sağlar. Bu akü biterse araç çalışmayabilir.
• Tam elektrikli araçta motor yağı, buji, egzoz ve vites kutusundaki çok kademeli dişliler bulunmaz; bu yüzden bakım listesi daha kısadır. Frenler, lastikler, süspansiyon ve batarya soğutma sistemi ise yine kontrol edilir.

Rejeneratif frenleme

Hibrit ve elektrikli araçlarda gaz pedalından ayak çekildiğinde ya da hafifçe frene basıldığında elektrik motoru jeneratör gibi çalışır: aracın hareket enerjisini elektriğe çevirip bataryaya geri gönderir. Buna rejeneratif (geri kazanımlı) frenleme denir. Bu sistem, benzinli araçtaki motor frenine benzer bir yavaşlama hissi verir ve yakıt ya da enerji tüketimini azaltır. Sert frenlemede ise klasik hidrolik frenler devreye girer; fren sistemleri dersinde öğrendiğin kurallar bu araçlar için de geçerlidir.

Şarj ve menzil

• AC şarj: Evde duvar tipi şarj ünitesinde veya alternatif akımlı istasyonlarda yapılır; daha yavaştır, genellikle gece boyunca şarj için kullanılır.
• DC hızlı şarj: Yol üstündeki hızlı şarj istasyonlarında yapılır; bataryanın büyük kısmını kısa sürede doldurur.
• Menzil: Bir şarjla gidilebilecek mesafedir. Soğuk hava, yüksek hız, yokuş, yük ve kalorifer veya klima kullanımı menzili kısaltır. Uzun yoldan önce rota üzerindeki şarj istasyonlarını planlamak, yolda enerjisiz kalmayı önler.
• Şarj kablosu hasarlıysa kullanılmaz; ev prizinde şarj ediliyorsa tesisatın bu yüke uygun olması gerekir. Ara kablo ve çoklu priz kullanmak ısınmaya ve yangına yol açabilir.

Sessiz araç, yaya ve sürüş

Elektrikli araçlar ve elektrikle giden hibritler düşük hızda neredeyse ses çıkarmaz. Yayalar, özellikle görme engelliler, aracın yaklaştığını fark etmeyebilir. Bu yüzden birçok yeni araçta düşük hızlarda yapay bir uyarı sesi üreten sistem bulunur; yine de otopark, okul çevresi ve dar sokaklarda yayalara karşı daha dikkatli olmak gerekir. Elektrikli aracın ani hızlanma gücü de sürücüyü yanıltmamalıdır; hız sınırları ve takip mesafesi aynıdır.

"Hazır" (READY) göstergesi yanan elektrikli araç sessiz olsa da çalışır durumdadır; gaz pedalına basılınca hareket eder. Araçtan inerken park konumu seçilir ve sistem kapatılır.

Kazada yüksek gerilim güvenliği

1. Kazaya karışan elektrikli veya hibrit aracın sistemi kapatılır (P konumu, kontak kapalı); anahtarsız çalıştırma varsa anahtar araçtan uzaklaştırılır.
2. Turuncu kablolara, hasar görmüş batarya bölgesine ve sızan sıvılara dokunulmaz.
3. Batarya bölgesinden duman, cızırtı, patlama sesi veya alışılmadık bir koku geliyorsa araçtan uzaklaşılır ve 112'ye bunun elektrikli araç olduğu söylenir. Lityum batarya yangınları söndürüldükten sonra bile yeniden alevlenebilir; müdahale itfaiyeye bırakılır.
4. Hayati tehlike yoksa yaralıya ilk yardım, diğer kazalardaki kurallarla yapılır; yaralıya dokunmak, yüksek gerilim parçalarına temas edilmedikçe tehlikeli değildir.

Kaza yerindeki genel sıralama için trafik kazasında ilk yardım dersine bakabilirsin.

İçten yanmalı ve elektrikli araç karşılaştırması

Sık yanlış bilinenler

• "Her hibrit prize takılır." Yalnızca şarj edilebilir (plug-in) hibritler prize takılır; hafif ve tam hibritler kendi kendini şarj eder.
• "Elektrikli araç bakım istemez." Motor yağı ve buji gibi kalemler yoktur, ama frenler, lastikler, süspansiyon, klima, 12 voltluk akü ve batarya soğutma sistemi bakım ister. Elektrikli araçlar ağır olduğu için lastikler de dikkatle izlenmelidir.
• "Rejeneratif frenleme varsa balata aşınmaz." Balatalar daha yavaş aşınır ama aşınır; az kullanılan disklerde pas da oluşabilir.
• "Elektrikli araç sessiz olduğu için daha güvenlidir." Sessizlik sürücü için konfordur; yayalar için ise aracı fark etmeyi zorlaştırır.

Akılda kalsın

• Hibrit araç içten yanmalı motor ile elektrik motorunu birlikte kullanır; yalnızca plug-in hibritler prize takılır.
• Rejeneratif frenleme, yavaşlarken hareket enerjisini bataryaya geri kazandırır.
• Turuncu kablolar yüksek gerilim taşır; kazada bunlara ve hasarlı bataryaya dokunulmaz.
• Elektrikli araç düşük hızda sessizdir; yayalara karşı ek dikkat gerekir.
• Soğuk hava ve yüksek hız menzili kısaltır.

Motor ve araç tekniği derslerini bitirdiysen motor ve araç tekniği konu testini çözerek kendini dene, ardından ehliyet deneme sınavına geç.