Motor ve Araç Tekniği · Ders 5/10
Elektrik sistemi: akü, alternatör ve marş motoru
Aracın elektrik sistemi motoru çalıştırmaktan farları yakmaya, benzinli motorda bujilere kıvılcım göndermekten silecekleri çalıştırmaya kadar pek çok işi yürütür. Sistemin kalbi akü ve alternatördür: akü enerji depolar, alternatör motor çalışırken enerji üretir.
Akü
Akü, elektrik enerjisini kimyasal enerji olarak depolar ve gerektiğinde geri verir. Otomobillerde genellikle 12 voltluk aküler kullanılır. En önemli görevi, motor çalışmıyorken marş motoruna ve diğer elektrikli donanıma enerji sağlamaktır.
Akü bakımında dikkat edilecekler
- Kutup başları temiz ve sıkı olmalıdır. Kutup başlarında oluşan beyazımsı oksitlenme, akımın geçişini zorlaştırır.
- Motor çalışmıyorken farları, radyoyu veya diğer cihazları uzun süre açık bırakmak aküyü boşaltır.
- Uzun süre kullanılmayan araçta akü kendiliğinden boşalabilir.
- Soğuk havada akünün gücü azalır; bu yüzden zayıf akü kendini çoğunlukla kışın belli eder.
- Akü sıvısı asit içerir; cilde ve göze temasından kaçınılmalıdır. Akü şarj olurken patlayıcı gaz çıkarabileceği için yakınında açık ateş bulundurulmaz.
Takviye kablosuyla çalıştırma
Akü bitmiş bir aracı başka bir aracın aküsüyle çalıştırırken kablolar aynı kutuplara bağlanır: artı (+) uç artıya, eksi (−) uç eksiye. Kutupların ters bağlanması elektrik sistemine ciddi zarar verir. Her iki akünün de aynı gerilimde olması gerekir.
Alternatör (şarj dinamosu)
Alternatör, motor çalışırken kayışla döndürülür ve elektrik üretir. Ürettiği elektrikle hem aracın elektrikli donanımını besler hem de aküyü şarj eder. Üretilen gerilimin fazla yükselmesini konjektör (voltaj regülatörü) önler.
Seyir hâlinde kırmızı şarj (akü) lambasının yanması, alternatörün aküyü şarj etmediğini gösterir. Bu durumda araç bir süre akünün kalan enerjisiyle gider ama akü bitince durur. Birçok araçta alternatörü döndüren kayış su pompasını da döndürdüğü için, şarj lambasının yanmasının nedeni kopan kayışsa motor hararet de yapabilir. Araç en kısa sürede kontrol ettirilmelidir.
Marş motoru
Marş motoru, aküden aldığı güçlü akımla volanı döndürerek motorun ilk hareketini sağlar. Motor çalıştıktan sonra görevi biter.
- Marş motoru uzun süre kesintisiz çalıştırılmaz; motor çalışmazsa kısa aralıklarla yeniden denenir. Uzun denemeler hem aküyü boşaltır hem de marş motorunu ısıtarak bozar.
- Motor çalışırken marş anahtarı çevrilmez.
- Marşa basıldığında yalnızca "tık" sesi geliyor ve motor dönmüyorsa en olası neden akünün zayıf olması veya kutup başlarının gevşek olmasıdır.
Ateşleme sistemi
Benzinli motorda bujinin kıvılcım çakabilmesi için akünün düşük gerilimi çok yükseltilmelidir. Bu işi ateşleme bobini yapar. Yüksek gerilim, doğru silindire doğru anda gönderilir. Eski araçlarda bu dağıtımı distribütör yapardı, günümüz araçlarında ise elektronik ateşleme sistemleri kullanılır. Dizel motorlarda buji ve ateşleme bobini bulunmaz.
Sigortalar ve aydınlatma
Sigortalar elektrik devrelerini aşırı akıma karşı korur. Bir devrede kısa devre olursa sigorta atar ve kabloların ısınıp yanması önlenir. Atan sigorta mutlaka aynı amper değerinde bir sigortayla değiştirilir. Daha yüksek amperli sigorta veya tel takmak kabloların yanmasına ve araç yangınına yol açabilir. Aynı sigorta tekrar tekrar atıyorsa devrede bir arıza vardır ve kontrol ettirilmelidir.
| Aydınlatma | Ne zaman kullanılır? |
|---|---|
| Kısa far (yakını gösteren) | Gece yerleşim yerlerinde, karşıdan araç gelirken ve bir aracı yakından izlerken |
| Uzun far (uzağı gösteren) | Gece aydınlatılmamış yolda, karşıdan araç gelmiyor ve önde yakın araç yokken |
| Sis lambaları | Sis, yoğun yağış gibi görüşün azaldığı durumlarda |
| Dörtlü flaşör (acil uyarı ışıkları) | Araç arıza veya kaza nedeniyle tehlike oluşturacak şekilde durduğunda |
Sınav ipucu: Farların ayarı bozuk olup yukarı bakarsa karşıdan gelen sürücülerin gözünü kamaştırır. Yük taşırken veya araç arkası çöktüğünde far ayarına dikkat edilmelidir.
Akılda kalsın
- Akü enerji depolar; alternatör motor çalışırken elektrik üretir ve aküyü şarj eder.
- Seyirde şarj lambası yanarsa alternatör veya kayışında sorun vardır.
- Marş motoru uzun süre çalıştırılmaz, kısa aralıklarla denenir.
- Atan sigorta aynı amperli sigortayla değiştirilir.
- Takviye kablosunda artı artıya, eksi eksiye bağlanır.
Motor ve Araç Tekniği konu testinde her sorunun açıklamasını hemen gör.