Motor nasıl çalışır? Dört zamanlı motor

Otomobillerde kullanılan motorlar içten yanmalı motorlardır: yakıt, motorun içindeki silindirlerde hava ile karışarak yakılır. Yanmanın oluşturduğu basınç pistonu iter, bu itme kuvveti önce dönme hareketine, sonra aktarma organları aracılığıyla tekerleklere iletilir. Sınavda motorun iç yapısının ayrıntısı değil, parçaların görevi ve temel çalışma mantığı sorulur.

Motorun ana parçaları

Motoru oluşturan parçaları bilmek, ileride göreceğin soğutma, yağlama ve ateşleme konularını anlamayı kolaylaştırır.

• Silindir: Yakıtın yakıldığı, pistonun içinde aşağı yukarı hareket ettiği boşluktur. Silindirler motor bloğunun içindedir.
• Silindir kapağı: Silindirlerin üstünü kapatır. Supaplar, kam mili ve benzinli motorda bujiler buradadır.
• Piston: Yanma basıncıyla aşağı itilen parçadır. Üzerindeki segmanlar sızdırmazlığı sağlar ve yağın yanma odasına geçmesini önler.
• Biyel (piston kolu): Pistonu krank miline bağlar.
• Krank mili: Pistonun doğrusal hareketini dönme hareketine çevirir. Motorun ürettiği güç buradan volana ve aktarma organlarına geçer.
• Kam mili ve supaplar: Emme supabı silindire yakıt-hava karışımının (dizelde yalnızca havanın) girmesini, egzoz supabı yanmış gazların çıkmasını sağlar. Supapları kam mili açar.
• Volan: Krank miline bağlı ağır bir disktir; motorun düzgün dönmesine yardım eder.

Dört zamanlı çalışma

Otomobil motorlarının çoğu dört zamanlıdır. Bir çalışma çevrimi dört aşamadan oluşur ve bu sırada krank mili iki tur döner.

1. Emme: Piston aşağı iner, emme supabı açıktır. Silindire benzinli motorda yakıt-hava karışımı, dizel motorda yalnızca hava dolar.
2. Sıkıştırma: İki supap da kapalıdır, piston yukarı çıkarak silindirdeki karışımı ya da havayı sıkıştırır.
3. Ateşleme (iş zamanı): Karışım ateşlenir, yanma basıncı pistonu aşağı iter. Motorun güç ürettiği tek zaman budur.
4. Egzoz: Egzoz supabı açılır, piston yukarı çıkarak yanmış gazları dışarı atar.

Benzinli ve dizel motor farkı

Buji ve kızdırma bujisi

Buji, benzinli motorda yüksek gerilimli elektrikle kıvılcım çakarak karışımı ateşler. Aşınmış veya kirlenmiş bujiler motorun tekleme yapmasına, zor çalışmasına ve yakıt tüketiminin artmasına yol açar. Kızdırma bujisi ise dizel motorda bulunur ve kıvılcım üretmez; motor soğukken yanma odasını ısıtarak ilk çalıştırmayı kolaylaştırır. Dizel araçta kontak açıldığında gösterge panelinde yanan sarı spiral simge, kızdırma bujilerinin çalıştığını gösterir; bu lamba sönünce marşa basılır.

Triger kayışı ve zamanlama

Supapların doğru anda açılıp kapanması için kam milinin krank miliyle uyumlu dönmesi gerekir. Bu bağlantıyı triger kayışı ya da triger zinciri kurar. Triger kayışı zamanla yıpranır ve üreticinin belirttiği kilometrede veya sürede değiştirilmelidir. Kayış koparsa motor hemen durur; birçok motorda pistonlar supaplara çarpacağı için ağır ve pahalı bir hasar oluşur. Bu nedenle triger değişimini geciktirmek ekonomik bir tasarruf değil, büyük bir risktir.

Motorun hacmi, tüm silindirlerin pistonların süpürdüğü hacimlerinin toplamıdır ve cm³ (cc) ya da litre ile ifade edilir. Ruhsatta "silindir hacmi" olarak yazılan değer budur. Silindir sayısı ve hacim arttıkça motorun üretebileceği güç genellikle artar, ancak yakıt tüketimi de buna bağlı olarak yükselir.

Akılda kalsın

• Dört zaman sırasıyla emme, sıkıştırma, ateşleme (iş) ve egzozdur; güç ateşleme zamanında üretilir.
• Krank mili, pistonun aşağı yukarı hareketini dönme hareketine çevirir.
• Benzinli motoru buji ateşler; dizel motorda yakıt sıkıştırılmış sıcak havada kendiliğinden tutuşur.
• Kızdırma bujisi yalnızca dizel motorda bulunur ve soğuk çalıştırmayı kolaylaştırır.
• Triger kayışı zamanında değiştirilmezse koparak motora ağır hasar verebilir.