Motor ve Araç Tekniği · Ders 7/10
Aktarma organları: debriyaj, vites kutusu ve diferansiyel
Motorun ürettiği dönme hareketi doğrudan tekerleklere verilmez. Araç dururken motorun çalışmaya devam edebilmesi, kalkışta ve yokuşta yeterli gücün, düz yolda ise yüksek hızın sağlanabilmesi için araya bir dizi parça girer. Motorun gücünü tekerleklere ileten bu parçaların hepsine aktarma organları denir.
Gücün yolu
Arkadan itişli bir araçta güç şu sırayla iletilir: motor → debriyaj → vites kutusu → şaft (kardan mili) → diferansiyel → akslar → tekerlekler. Önden çekişli araçlarda vites kutusu ve diferansiyel tek bir gövdede birleşir; bu araçlarda uzun bir şaft yoktur, güç kısa aks milleriyle ön tekerleklere iletilir.
Debriyaj
Debriyaj, motor ile vites kutusu arasındaki bağlantıyı istenildiğinde kesen ve yeniden kuran sistemdir. Pedala basıldığında bağlantı kesilir; böylece vites değiştirilebilir ya da araç vitesteyken motor stop etmeden durulabilir. Pedal bırakıldıkça bağlantı yavaşça kurulur ve araç sarsılmadan hareket eder.
Debriyajın ömrünü kısaltan alışkanlıklar
- Ayağı sürekli debriyaj pedalının üzerinde tutmak,
- Uzun süre yarım debriyajla gitmek veya yokuşta aracı yarım debriyajla tutmak,
- Yüksek devirde ani kalkışlar yapmak.
Debriyaj kaçırması
Gaza basıldığında motor devri yükseldiği hâlde araç buna uygun şekilde hızlanmıyorsa debriyaj kaçırıyor demektir. Bunun en sık nedeni debriyaj balatasının aşınmasıdır. Bu belirti özellikle yokuş çıkarken ve yüksek viteste hızlanırken fark edilir.
Sınav ipucu: "Motor devri arttığı hâlde aracın hızı artmıyorsa" ifadesi debriyaj kaçırmasını tarif eder. Sorularda "debriyaj balatası aşınmıştır" seçeneği aranır.
Vites kutusu
Motor, tekerleklerin ihtiyaç duyduğu kuvveti ve hızı tek başına sağlayamaz. Vites kutusu, farklı büyüklükteki dişliler sayesinde motorun gücünü yol koşullarına uygun oranda aktarır.
- Küçük vitesler (1, 2): Tekerleğe büyük kuvvet, düşük hız verir. Kalkışta, dik yokuş çıkarken ve inerken kullanılır.
- Büyük vitesler: Daha az kuvvet, daha yüksek hız sağlar. Düz yolda ve sabit hızda yakıt tasarrufu sağlar.
- Geri vites: Aracın geri gitmesini sağlar; yalnızca araç tamamen durmuşken takılır.
- Boş (nötr): Motor ile tekerlekler arasında güç aktarılmaz.
Motor freni
Vitesteyken gaz pedalından ayak çekildiğinde motor tekerlekleri yavaşlatır; buna motor freni denir. Uzun ve dik inişlerde araç, yokuşu çıkarken kullanılacak vitese yakın küçük bir viteste indirilir. Böylece ayak frenine sürekli basılmaz ve frenlerin aşırı ısınıp tutmaz hâle gelmesi önlenir. İnişte vitesi boşa almak hem aracın kontrolünü zayıflatır hem de motor freninden yararlanmayı engeller.
Şaft ve diferansiyel
Şaft (kardan mili), arkadan itişli araçlarda vites kutusundaki hareketi arka akstaki diferansiyele taşır. Uçlarındaki kardan mafsalları, yol bozukluklarında aks yukarı aşağı hareket ederken de gücün kesintisiz iletilmesini sağlar.
Diferansiyel, virajlarda iç ve dış tekerleklerin farklı hızlarda dönmesini sağlar. Viraj dönerken dış tekerlek daha uzun bir yol kat eder ve bu yüzden daha hızlı dönmek zorundadır. Diferansiyel olmasaydı tekerleklerden biri yolda sürtünerek kayar, lastikler aşınır ve aracın dönmesi zorlaşırdı.
Otomatik vites
Otomatik vitesli araçlarda debriyaj pedalı yoktur; vites değişimini araç kendisi yapar. Vites kolundaki temel konumlar şunlardır:
| Konum | Anlamı |
|---|---|
| P (park) | Park konumu; vites kutusu kilitlenir. Yalnızca araç tamamen durmuşken seçilir. |
| R (geri) | Geri vites; araç dururken seçilir. |
| N (boş) | Boş konum; güç aktarılmaz. |
| D (sürüş) | İleri sürüş; vitesler otomatik değişir. |
Otomatik vitesli araçta motor genellikle yalnızca P veya N konumunda çalıştırılabilir ve vites değiştirirken fren pedalına basılı tutulur. Sol ayak kullanılmaz; gaz ve fren aynı ayakla, sağ ayakla kullanılır.
Akılda kalsın
- Debriyaj, motor ile vites kutusu arasındaki bağlantıyı keser ve kurar.
- Devir yükselip araç hızlanmıyorsa debriyaj kaçırıyordur.
- Diferansiyel, virajda iç ve dış tekerleklerin farklı hızda dönmesini sağlar.
- Uzun inişlerde küçük vitesle motor freninden yararlanılır, vites boşa alınmaz.
- Otomatik viteste P konumu yalnızca araç tamamen durmuşken seçilir.
Motor ve Araç Tekniği konu testinde her sorunun açıklamasını hemen gör.