Motor ve Araç Tekniği · Ders 8/10
Fren sistemleri, ABS ve ESP
Fren sistemi, aracın yavaşlamasını, durmasını ve durduğu yerde kalmasını sağlar. Aracın en önemli güvenlik donanımıdır; bu yüzden fren sistemindeki en küçük arıza belirtisi bile ciddiye alınmalıdır. Sınavda fren arızalarının belirtileri ve ABS'li araçta doğru frenleme sıkça sorulur.
Hidrolik fren nasıl çalışır?
Otomobillerde ayak freni hidroliktir. Fren pedalına basıldığında ana merkezdeki piston, fren hidroliğini borular aracılığıyla tekerleklerdeki fren silindirlerine iter. Sıvılar sıkıştırılamadığı için pedal kuvveti tekerleklere eksiksiz iletilir ve balatalar disk ya da kampanaya bastırılarak tekerlek yavaşlatılır.
- Disk fren: Tekerlekle dönen diski iki yandan balatalar sıkıştırır. Isıyı iyi attığı için genellikle ön tekerleklerde kullanılır.
- Kampanalı fren: Dönen kampananın içine balatalar baskı yapar. Bazı araçların arka tekerleklerinde bulunur.
- Fren servosu (hidrovak): Sürücünün pedala uyguladığı kuvveti artırır. Motor çalışmıyorken servo devre dışı kalacağı için pedal sertleşir ve fren için çok daha fazla kuvvet gerekir.
Fren arızalarının belirtileri
| Belirti | Olası neden |
|---|---|
| Pedal süngerimsi, yumuşak geliyor | Fren sistemine hava girmiş |
| Pedal giderek dibe iniyor | Fren hidroliği eksik veya sistemde kaçak var |
| Frenlemede araç bir yana çekiyor | Tekerleklerdeki fren gücü eşit değil, bir taraftaki balata veya silindir sorunlu |
| Frenlemede metalik ses, sürtünme | Balatalar aşınmış |
| Uzun inişte fren etkisi azalıyor | Sürekli frenleme nedeniyle frenler aşırı ısınmış |
Fren hidroliği zamanla havadaki nemi çeker. Nem, hidroliğin kaynama noktasını düşürür ve yoğun frenlemede sistemde buhar oluşmasına yol açabilir. Bu nedenle hidrolik seviyesi düzenli kontrol edilir, üreticinin belirttiği sürelerde değiştirilir.
El freni ve motor freni
El freni (park freni) aracın durduğu yerde kalmasını sağlar ve genellikle arka tekerlekleri mekanik olarak kilitler. Park ederken el freni çekilmeli, eğimli yerlerde araç ayrıca vitese alınmalıdır. Yokuş aşağı park ederken ön tekerlekler kaldırıma, kaldırımı olan yokuş yukarıda ise yola doğru çevrilir. El freni çekili olarak yola çıkmak balataları ısıtır ve aşındırır.
Motor freni, vitesteyken gazdan ayak çekildiğinde motorun aracı yavaşlatmasıdır. Uzun inişlerde ayak frenine sürekli basmak frenleri ısıtır ve fren etkisi azalır. Bu yüzden dik ve uzun inişler küçük viteste, motor freninden yararlanarak inilir; ayak freni aralıklı kullanılır.
Sınav ipucu: Seyir hâlinde fren tutmazsa vites küçültülerek motor freninden yararlanılır, el freni kademeli olarak çekilir ve araç güvenli bir yerde durdurulur. El frenini yüksek hızda birden sonuna kadar çekmek aracın savrulmasına yol açabilir.
ABS (kilitlenme önleyici fren sistemi)
Sert frenlemede tekerlekler kilitlenip kaymaya başlarsa araç direksiyona cevap vermez; sürücü engelin etrafından dolaşamaz. ABS, her tekerleğin dönüşünü sensörlerle izler ve kilitlenmek üzere olan tekerleğin fren basıncını çok kısa aralıklarla azaltıp artırır. Böylece tekerlekler dönmeye devam eder ve direksiyon hâkimiyeti korunur.
- ABS'li araçta ani frenlemede pedala kuvvetle ve sürekli basılır; pompalama yapılmaz.
- ABS devreye girince pedalda titreşim hissedilir ve ses duyulabilir. Bu normaldir; pedal bırakılmamalıdır.
- ABS her koşulda fren mesafesini kısaltmaz. Özellikle gevşek kar veya çakıl üzerinde mesafe uzayabilir. Asıl faydası frenlerken yön verebilmektir.
ESP ve diğer güvenlik sistemleri
ESP (elektronik denge programı), aracın sürücünün istediği yönden sapmaya, yani savrulmaya başladığını algılar. Bu durumda gerekli tekerleklere ayrı ayrı fren uygular ve gerekirse motor gücünü azaltarak aracı yeniden yoluna sokmaya çalışır. Özellikle kaygan yolda ve ani manevralarda etkilidir.
Çekiş kontrol sistemi (ASR/TCS), kalkışta ve hızlanırken tekerleklerin patinaj yapmasını önler. Bu sistemler sürücüye yardım eder ama fizik kurallarını ortadan kaldırmaz; virajlara ve kaygan yola uygun hızda girmek her zaman sürücünün sorumluluğudur.
Akılda kalsın
- Süngerimsi pedal sisteme hava girdiğini, dibe inen pedal hidrolik eksikliğini gösterir.
- Uzun inişte sürekli fren yapılmaz; küçük vitesle motor freni kullanılır.
- ABS'li araçta ani frende pedala sürekli ve güçlü basılır, titreşim normaldir.
- ABS'nin temel faydası frenlerken direksiyon hâkimiyetinin korunmasıdır.
- ESP savrulmayı önlemeye yardım eder ama uygun hızın yerini tutmaz.
Motor ve Araç Tekniği konu testinde her sorunun açıklamasını hemen gör.